معیارهای جستجو
ارائه کنندگان

امیر علیشیر نوایی

امیر علی‌شیر نوایی نام او علی‌شیر بن غیاث الدین کیچکنه بخشی یا کیچکینه بهادر و ملقب به «نظام‌الدین» است. او از نامدارترین سیاستمداران و فرهنگمردان روزگار فرمانروایی [تیموریان]به شمار می‌آید.

او مردی نیکوصفت و دانشمند و شاعر بوده اشعار بسیاری به دو زبان فارسی و ترکی جغتایی(ازبکی) دارد به همین جهت مشهور به «ذواللسانین» بود. تخلص او در اشعار ترکی «نوائی» و در اشعار فارسی «فانی» است. برخی پژوهشگران، به پدیدآوردن آثاری به زبان‌های پشتو و عربی توسط او نیز اشاره داشته‌اند، با وجود این، مدارکی که بتوان دعاوی این چنینی را با استناد به آن‌ها تأیید کرد تا به امروز یافت نشده است.

وی در سال ۸۴۴ ه‍. ق. در هرات متولد شد و تحصیلات اولیه خود را نزد پدرش کیچکینه بخشی -که از جمله امرای دربار تیموریان بود - کسب کرد و سپس برای ادامه تحصیل به سمرقند رفت. علی‌شیر در خردسالی با سلطان حسین میرزا همدرس و هم‌مدرسه بود. نوائی از آن پس به منظور تحصیل معارف و کمالات خراسان و سمرقند و بسیاری از شهرهای دیگر را سیاحت کرد و در آن میان گرفتار فقر و فاقه‌ای سخت شد. با به سلطنت رسیدن سلطان حسین میرزا امیر علی‌شیر به‌حکم دوستی دیرینه به نزد او رفت و به گرمی از سوی وی مورد استقبال واقع گردید. آنچه روشن است او در این هنگام از جمله توانمندترین چهره‌های سیاسی دربار به شما می‌آمده است. از جمله مقام‌ها و مناصبی که از سوی سلطان حسین میرزا به امیر علی‌شیر واگذار گردید می‌توان به تصدی مقام مهرداری، امارت دیوان اعلی حکومت هرات و حکومت استرآباد اشاره داشت. با وجود این، گفتنی است امیر علی‌شیر بیشتر مایل بود تنها ندیم و مشاور سلطان باشد و بدین سبب به تقریب از پذیرش مناصب سیاسی گریزان بود. امیر علی‌شیر سرانجام به سال ۹۰۶ در شهر هرات درگذشت.
مذهب
مورخان دربارهٔ عقاید مذهبی امیر علی‌شیر آرای متفاوتی ذکر داشته‌اند. شماری او را پیرو و باورمندان به تسنن اهل سنت برشمرده‌اند. دسته‌ای نیز او را یک صوفی صافی یا فردی که در هیچ گروه مذهبی قرار نمی‌گرفت و تنها دارای گرایش‌های صوفیانه بود، شناخته‌اند.اما به باور امیر نعمتی لیمایی، امیر علی‌شیر نه پیرو تشیع و نه پیرو تسنن و نه یک صوفی تمام عیار بود. او تنها فردی دیندار و مبادی آداب بود که سرشت اندیشه اش به دور از هرگونه عامی گری و آمیخته‌ای از تشیع، تسنن و تصوف بود و به تمامی گروه‌های یادشده به یک چشم می‌نگریست
آثار مکتوب
شمار آثاری که تدوین آن‌ها را به امیر علی‌شیر نسبت داده‌اند به نسبت افزون و حدود سی تا نود اثر است. اما آنچه روشن است، تا به امروز تنها از آثار زیر به عنوان آثاری می‌توان نام برد که به یقین توسط امیر علی‌شیر نگاشته یا سروده شده‌اند.

اربعین منظوم. به ترکی
تاریخ انبیاء و حکما، به ترکی
تاریخ ملوک عجم، به ترکی
خمسهٔ نوائی، به ترکی که در تقلید و استقبال از خمسهٔ نظامی و خمسه امیرخسرو دهلوی سروده و آن پنج مثنوی است به زبان ترکی جغتائی به نامهای: حیرةالابرار، لیلی و مجنون، فرهاد و شیرین، سبعهٔ سیاره، سد اسکندری یا اسکندرنامه.
خمسةالمتحیرین، به ترکی و آن رساله‌ای است در شرح حال عبدالرحمان جامی و با در نظر گرفتن یک مقدمه و یک خاتمه و سه مقاله، بدین نام خوانده شده است
دیوان ترکی خزائن المعالی؛ که شامل چهار دیوان به نامهای: غرائب‌الصغر (یا غرائب‌النوائب)، نوادرالشباب، بدایع الواسط، و فوائدالکبر می‌باشد و آنها را بترتیب در خردسالی و جوانی و سن کمال و سالخوردگی و انزوا نظم کرده است. بخش عمده این دیوان‌های چهارگانه را غزلیات تشکیل می‌دهد. اما کم و بیش دیگر قالب‌های شعری چون مثنوی، رباعی، قطعه و … را نیز می‌توان در آن‌ها دید.
دیوان اشعار فارسی (دیوان فانی). ازجمله مشهورترین اشعار این دیوان مرثیه‌ای است که امیر علی‌شیر آن را در پی درگذشت مراد و دوست یکرنگ خویش، نورالدین عبدالرحمن جامی، سرود. سرآغاز این مرثیه چنین است: هر دم از انجم دهر جفایی دگر است / هر یک از انجم او داغ بلایی دگر است
سراج‌المسلمین. به ترکی
مثنوی لسان‌الطیر. به ترکی. مشتمل بر سه هزار و پانصد بیت است. امیر علی‌شیر این مثنوی را به صورت ترجمه و نظیره‌ای بر کتاب مشهور منطق الطیر اثر عارف و شاعر پرآوازه قرن هفتم هجری، شیخ فریدالدین عطار نیشابوری، سروده است.گفتنی است لسان الطیر تنها اثر ترکی امیر علی‌شیر است که در آن به جای تخلص نوایی از تخلص فانی (تخلص او در اشعار فارسی) سود جسته شده است.
مجالس النفائس. به ترکی. تذکره‌ای است در شرح حال قریب به سیصد و پنجاه تن از بزرگان و شعرای معاصر خود و دو ترجمه آن در تهران به چاپ رسیده است.
محاکمةاللغتین، به ترکی در مقایسهٔ دو زبان ترکی و فارسی
محبوب‌القلوب. به ترکی. امیر علی‌شیر در نگارش این کتاب پرحجم و سترگ که به نثر مسجع نوشته شده و از تکلف و تصنع نیز خارج نیست، از سبک سعدی در گلستان و جامی در بهارستان پیروی کرده و به گفته برخی پژوهندگان، انیس القلوب امیرخسرو دهلوی را نیز از نظر دور نداشته است.
رساله مفردات (در فن معما). به فارسی.
منشآت ترکی
نسائم المحبة. به ترکی. ترجمه و نظیره‌ای برنفحات الانس جامی است.
نظم‌الجواهر. به ترکی.
حالات پهلوان محمد ابوسعید. به ترکی
حالات سید حسن اردشیر. به ترکی
مناجات امیرعلیشیر نوایی. به ترکی. برخی پژوهشگران بر آن باورند که این اثر رساله مستقلی نبوده، بلکه مقدمه ای است که امیرعلیشیر بر کلیات دیوان خود نگاشته است.
میزان الاوزان. به ترکی.
رساله تیرانداختن. به ترکی
رساله وقفیه. به ترکی
زبده التواریخ. امیر علی‌شیر دست کم در دو کتاب خویش یعنی محاکمه اللغتین و غرائب الصغر از این اثر خویش یاد کرده است. با وجود این، از این کتاب امروزه هیچگونه اثری در دست نیست. درضمن امیر علی‌شیر هیچ اشاره‌ای بدین مهم نداشته است که زبده التواریخ به چه زبانی نگاشته شده بود
فرهنگ‌های لغات ترکی و فارسی متکی بر آثار امیر علی‌شیر نوایی
عنایت ادیبان به آثار امیر علی‌شیر و همچنین فزونی تعداد آثار وی سبب شد برای درک و فهم دشواری‌های احتمالی اصطلاحات و واژگان آثار وی فرهنگ لغت‌هایی چند به زبان‌های ترکی و فارسی نگاشته شود. از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره داشت؛

بدایع اللغت/ طالع ایمانی هروی
ابوشکا/ نویسنده گمنام
لغت‌نامه فضل‌الله خانی/ فضل‌الله خان
زبان ترکی/ یعقوب جنگی
سنگلاخ/ میرزا مهدی خان استرآبادی
التمغای ناصری/ شیخ محمدصالح اصفهانی
مقالید ترکیه/ فتحعلی بن کلبعلی قزوینی سپانلو
لغات شیخ سلیمان افندی بخارایی/ شیخ سلیمان ازبک افندی بخارایی
خلاصه عباسی/ محمه بن عبدالصبور خویی
اللغه علی لسان نوایی/ نویسنده گمنام

مرورگر شما بسیار قدیمی است!
جهت مشاهده این وب سایت به صورت صحیح، بروزرسانی مرورگرتان ضروری خواهد بود. بروزرسانی مرورگر
×